Cytat na dobry TYdzień | Stanisława Przybyszewska

Stanisława Przybyszewska

Stanisława Przybyszewska (ur. 1 października 1901 w Krakowie, zm. 15 sierpnia 1935 w Gdańsku) – polska dramatopisarka i powieściopisarka.

Była córką pisarza Stanisława Przybyszewskiego i malarki Anieli Pająkówny. Wychowywała ją tylko matka. Aniela Pająkówna z córką wielokrotnie zmieniała miejsce pobytu: od Lwowa przez Wiedeń, Zurych i Monachium do Paryża, gdzie zmarła w 1912 na zapalenie płuc. Opiekunami małoletniej Stanisławy zostali Wacław i Zofia Moraczewscy oraz wujostwo Helena i Marcin Barlińscy. Dzięki ich dbałości otrzymała bardzo staranne wykształcenie. Wcześnie poznała arcydzieła literatury i malarstwa europejskiego, z łatwością przyswoiła sobie kilka języków i umiejętność gry na skrzypcach. Po dziesięciu latach pobytu za granicą, w połowie 1916 wróciła do kraju. W Krakowie kontynuowała naukę w żeńskim seminarium nauczycielskim i po odbyciu praktyki pedagogicznej w szkole ludowej w Nowym Sączu, w 1920 zdała egzamin dojrzałości w IV Gimnazjum Realnym w Krakowie. Po maturze przeniosła się do Poznania, gdzie od ponad roku przebywał jej ojciec z drugą żoną Jadwigą primo voto Kasprowiczową.

W Poznaniu otrzymała posadę na poczcie, wkrótce jednak z niej zrezygnowała, niezadowolona z mechanicznego charakteru swojej pracy. Rozpoczęła studia muzyczne w poznańskim konserwatorium. W następnym roku zapisała się na poznański uniwersytet, gdzie przez jeden trymestr uczęszczała na wykłady na wydziale filologicznym. Samodzielnie studiowała ekonomię, psychologię i podstawy nauk socjologicznych. W tym czasie zarabiała jako nauczycielka. W 1922 debiutowała w XIV tomie poznańskiego “Zdroju” przekładem prozy poetyckiej Marcela Lenoira pt. Myśli o malarstwie.

W 1922 przeniosła się do Warszawy. W 1923 poślubiła malarza Jana Panieńskiego poznanego podczas pobytu w Poznaniu. Natychmiast potem oboje wyjechali do Gdańska, gdzie Panieński był nauczycielem rysunków w Gimnazjum Polskim. Zamieszkiwali skromny pokój w budynku na placu gimnazjalnym. Aktywnie uczestniczyli w życiu kulturalnym polskiego środowiska w Wolnym Mieście, biorąc udział w pracach Macierzy Szkolnej i Towarzystwa Przyjaciół Nauki i Sztuki. W 1925 Jan Panieński wyjechał na studia artystyczne do Paryża, gdzie zmarł nagle pod koniec tegoż roku. Przybyszewska bezskutecznie starała się o etat nauczycielski w Gimnazjum Polskim; udało jej się tylko zachować bezpłatnie dotychczasowe mieszkanie.

Odtąd poświęciła się przede wszystkim twórczości literackiej, utrzymując się z prywatnych lekcji języków obcych. W latach 1929–1933 otrzymywała zasiłki i stypendia Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W tym trudnym okresie otrzymywała pomoc finansową od ciotki Heleny Barlińskiej i przyrodniej siostry Iwy Bennet (córki Dagny Juel). Była osobą schorowaną i zreumatyzowaną. Od lekarza otrzymywała recepty na środek przeciwbólowy – morfinę, której małe porcje pozwalały jej na znośną egzystencję. Zmarła 15 sierpnia 1935 z wycieńczenia i biedy. Pochowana na Chełmie (niem. Stolzenberg) w Gdańsku. W wielu miejscach (m.in. w Encyklopedii Gdańskiej) podawane są nieprawdziwe informacje, że została pochowana na cmentarzu dla bezwyznaniowców. Jej grób nie zachował się do naszych czasów.

Pozostawiła bogatą korespondencję (Listy – trzy tomy wydane w latach 1978–1985). Pisała wiele opowiadań, które jednak w większości pozostały niedokończone. Wyjątkiem są Ostatnie noce ventose’a, którego głównymi bohaterami są rewolucjoniści francuscy – Maksymilian Robespierre, Georges Danton i Camille Desmoulins. Autorka podejmuje tam próbę zanalizowania łączących ich relacji: od młodzieńczej przyjaźni, poprzez polityczną nienawiść, aż do utajonego romansu (hipoteza ta, niegdyś popularna wśród historyków, została już zarzucona). W 2015 wydano Cyrograf na własnej skórze i inne opowiadania – zbiór siedmiu niepublikowanych opowiadań Przybyszewskiej, dotyczących m.in. rewolucji francuskiej.

Do tematyki rewolucji odnosiły się również dramaty Przybyszewskiej. Pierwszy z nich, jednoaktówka Dziewięćdziesiąty Trzeci – to fikcyjny romans między zdeklasowaną arystokratką a młodym działaczem jakobińskim. Największą sławę jednak zdobyła sobie Sprawa Dantona (1929) – opowieść o walce pomiędzy stronnictwem popierającym Dantona a zwolennikami Robespierre’a. W utworze tym autorka przełamała starą konwencję literacko-historiograficzną, opowiadając się jednoznacznie po stronie Robespierre’a poprzez ukazanie jego racji ideowych i wypieranie stereotypu krwawego tyrana. Dalszym ciągiem tego dramatu miał być Thermidor – kronika upadku jakobinów w lipcu 1794 r., lecz pozostał nieukończony.

Obsesją Przybyszewskiej stało się nie tyle zrozumienie motywacji rewolucjonistów, co przeforsowanie własnej interpretacji wydarzeń. Pragnę wbić w grząską materię publicznego mózgu nowy obraz Rewolucji, obraz, co by nie był śmiertelną krzywdą dla kilku herosów – wyjaśniała. Pisarka szczególnie dużo uwagi poświęciła procesowi dantonistów, widząc w nim starcie między dobrem a złem – osobowością mentalną a renegatem powołania.

Kluczową postacią był dla Przybyszewskiej Maksymilian Robespierre. Pisarka, bazując głównie na prorewolucyjnej monografii Alberta Mathieza, mocno idealizowała przywódcę jakobinów, polemizując z „reakcyjnymi” historykami. Przybyszewska widziała w Nieprzekupnym idealistę i geniusza, którego nie potrafili docenić współcześni mu działacze. Z biegiem czasu, coraz bardziej izolując się od świata zewnętrznego, wytworzyła silną więź emocjonalną ze swoim wyobrażeniem polityka. W dniu ukończenia Sprawy Dantona pisała: Jestem dziś jeszcze głębiej zakochana w Robespierze, niż pięć lat temu. (…) Nikomu, ani żywemu, ani fikcyjnemu, nie dotrzymałam wierności tak długo. Do śmierci codziennie pracowała nad kolejnymi tekstami poświęconymi Nieprzekupnemu, a swoje listy datowała według kalendarza rewolucyjnego. Podzielająca jej fascynację Hilary Mantel nazwie ją kilkadziesiąt lat później „kobietą, która umarła na Robespierre’a”.

Okładka komiksu „Olimpia z Gdańska” na motywach opery pod tym samym tytułem, Gdańsk 2015.

Źródło:Wikipedia

Bibliografia:

  • Przybyszewska, Stanisława: Ostatnie noce Ventôse’a, z rękopisu wyd., wstęp i przypisy Stanisław Helsztyński, Kraków 1958;
  • Przybyszewska, Stanisława: Dramaty, oprac. i wstęp Roman Taborski, posłowie Jerzy Krasowski, Gdańsk 1975;
  • Przybyszewska, Stanisława: Listy, oprac. i wstęp Tomasz Lewandowski, t. 1-3, Gdańsk 1975–1985;
  • Przybyszewska, Stanisława: Cyrograf na własnej skórze i inne opowiadania,  pod red. Dagmary Binkowskiej; oprac. Lilianna Antonik, Dagmara Binkowska, Katarzyna Eremus, Anna Głuszek, Lucyna Markowska, Gdańsk 2015;
  • Bojarska, Anna, Andrée Lynne (Proza Przybyszewskiej), „Przegląd Humanistyczny” 1987 nr 11;
  • Fik, Marta: Za co kochamy Przybyszewską, „Twórczość” 1975 nr 12;
  • Helsztyński, Stanisław: Citoyenne Przybyszewska, [w:] Meteory Młodej Polski, Kraków 1969;
  • Kosicka, Jadwiga; Gerould, Daniel: A Life of Solitude: Stanislawa Przybyszewska, a Biographical Study with Selected Letters,  Evaston, 1989
  • Kuncewicz, Piotr, Agonia i nadzieja. Literatura polska od 1918, t. 1, Warszawa 1991, s. 286–289;
  • Lewandowski, Tomasz: Dramat intelektu. Biografia literacka Stanisławy Przybyszewskiej, Gdańsk 1982;
  • Nasiłowska, Anna, Trzydziestolecie 1914–1944, Warszawa 1955, s. 173;
  • Osoby, wybór, opracowanie i redakcja Maria Janion i Stanisław Rosiek. Z serii Transgresje, t. 3, Gdańsk 1984 (dyskusja o twórczości pisarki).

 

Do swojej ciotki napisała w 1929 r.:

“Zdecydowałam się na wybór zawodu … Mogę być tylko literatem, albo niczym. Kokietowałam się literaturą od siedemnastego roku począwszy, ale do dwudziestego piątego miałam poważne wątpliwości. Teraz mam pewność i postępuję, nie tylko myślę wedle niej. Tzn. zastrzegam sobie wyłączne posiadanie swego życia – czyli Wolność przez duże W – za wszelką cenę. Dość wysoką. Godności przede wszystkim. No, i komfortu. I bezpieczeństwa. Nie przyjęłabym więcej nad trzy godziny lekcji dziennie.”

Polecamy artykuł Marcina Stąporka “Patroni tramwajów: Stanisława Przybyszewska” >>>

Tekst Łukasza Rudzińskiego “Stanisława Przybyszewska z szuflady – o nieznanych opowiadaniach Przybyszewskiej” >>>

Życiorys barwnie opisany na blogu “Jej historie” –  “„Zastrzegam sobie wyłączne posiadanie swojego życia”. Stanisława Przybyszewska (1901-1935) >>>